Twee personen ondertekenen een PACS voor een ambtenaar van de burgerlijke stand. Enkele jaren later scheiden ze en ontdekken ze dat ze niet dezelfde interpretatie hebben van wat aan wie toebehoort. De kern van het probleem ligt vaak in één enkele tekst: artikel 515-5 van het Burgerlijk Wetboek, dat de eigendomsregels van goederen tussen partners in een PACS vastlegt.
Regime van scheiding van goederen als standaard in de PACS
Hebt u een PACS ondertekend zonder een specifieke overeenkomst op te stellen? Dan voorziet het Burgerlijk Wetboek in een eenvoudig regime. Elke partner blijft eigenaar van wat hij alleen verwerft. Dit is het principe dat is vastgelegd in artikel 515-5, eerste alinea.
Concreet, als een van de partners een voertuig of meubels op zijn naam koopt, behoort dit goed hem toe. De andere partner heeft geen enkel recht daarop, zelfs niet na jaren van samenleven.
Dit mechanisme verschilt duidelijk van het huwelijk onder het wettelijke regime, waar de goederen die tijdens de unie worden verworven, als gemeenschappelijk worden verondersteld. In de PACS is het omgekeerd: de scheiding is de regel, de gemeenschappelijkheid de uitzondering. Om artikel 515-5 van het Burgerlijk Wetboek in al zijn reikwijdte te begrijpen, moet men dit principe in gedachten houden voordat men de mogelijke varianten onderzoekt.
Dan blijft de vraag van het bewijs over. Wanneer geen van de twee partners kan aantonen dat een goed hem toebehoort, wordt dit goed geacht voor de helft onverdeeld te zijn. Deze veronderstelling van onverdeeldheid, voorzien in hetzelfde artikel, genereert een groot deel van de geschillen bij scheidingen.
Vrijwillige onverdeeldheid: de keuze van artikel 515-5-1 van het Burgerlijk Wetboek
De partners kunnen besluiten verder te gaan. Door een specifieke PACS-overeenkomst op te stellen, kiezen ze voor het regime van georganiseerde onverdeeldheid, zoals voorzien in artikel 515-5-1.
In dit geval behoren de gezamenlijk of afzonderlijk verworven goederen tijdens de PACS beiden voor gelijke delen toe. Dit regime lijkt meer op dat van het huwelijk, met een groot verschil: het is het resultaat van een expliciete keuze, niet van een automatisme.
Wat blijft het exclusieve eigendom van elke partner
Zelfs onder het regime van onverdeeldheid ontsnappen bepaalde goederen aan de gemeenschappelijkheid. Artikel 515-5-2 van het Burgerlijk Wetboek somt deze uitzonderingen op:
- De geldbedragen die na de sluiting van het pact zijn ontvangen en nog niet zijn gebruikt om een goed te kopen (bijvoorbeeld niet-geïnvesteerde salarissen)
- De goederen van persoonlijke aard, zoals kleding of de werkinstrumenten die specifiek zijn voor een van de partners
- De goederen verworven met geld ontvangen door schenking of erfenis, of met fondsen die vóór de ondertekening van de onverdeeldheidsovereenkomst zijn verkregen
Deze uitsluitingen beschermen het individuele vermogen. Een partner die tijdens de PACS een onroerend goed erft, hoeft dit niet te delen, zelfs niet onder het regime van vrijwillige onverdeeldheid.
Vorderingen tussen partners: wat de recente rechtspraak heeft veranderd
Een veelvoorkomend geval illustreert de moeilijkheid. Een van de partners financiert alleen de renovatie van een onverdeeld goed, of betaalt alleen de maandlasten van een hypotheeklening die door beiden is afgesloten. Op het moment van de scheiding wil deze persoon zijn investering terugkrijgen. We spreken dan van een vordering tussen partners.
De Hoge Raad heeft zijn rekenmethode voor deze vorderingen tussen 2023 en 2026 versterkt. De berekening is gebaseerd op artikel 815-13 van het Burgerlijk Wetboek, oorspronkelijk ontworpen voor de onverdeeldheid in erfenissen maar nu ook toegepast op partners in een PACS en zelfs op samenwonenden.
Rekenmethode gehanteerd door de Hoge Raad
De rechter bepaalt eerst het aandeel van de financiering die door de schuldeiser-partner is aangebracht. Vervolgens past hij dit aandeel toe op de huidige waarde van het goed en vergelijkt hij het resultaat met de initiële uitgave. Het hoogste bedrag wordt behouden.
Waarom is dit detail belangrijk? Omdat een onroerend goed dat tien jaar geleden is gekocht, vandaag vaak veel meer waard is. De partner die alleen heeft gefinancierd, ontvangt een vordering die is geïndexeerd op de huidige waarde van het goed, niet alleen het bedrag dat hij heeft uitgegeven. Dit is een punt dat veel partners negeren op het moment van de breuk.
Wet van 7 april 2026: de gerechtelijke verdeling uitgebreid naar PACS-partners
Tot voor kort hadden partners in een PACS die in conflict waren over de verdeling van hun goederen niet altijd een duidelijk procedureel kader. De wet van 7 april 2026 over geblokkeerde erfenissen heeft artikel 840 van het Burgerlijk Wetboek gewijzigd om expliciet de partners van een PACS en samenwonenden op te nemen.
De gerechtelijke verdeling is nu open voor alle koppels, ongeacht hun status. Voor deze hervorming hadden alleen echtgenoten en erfgenamen recht op een procedure die door de wet was geregeld om geschillen over de verdeling van goederen op te lossen.
Deze ontwikkeling heeft een directe praktische consequentie. Een PACS-partner die weigert een onverdeeld goed te verkopen of het aandeel van de ander terug te kopen, kan nu worden opgeroepen voor een gerechtelijke verdeling. De rechter treedt dan op om de verkoop te bevelen of de voorwaarden voor de terugkoop vast te stellen.
PACS-overeenkomst: anticiperen in plaats van het standaardregime te ondergaan
Het regime van scheiding van goederen als standaard is geschikt voor sommige koppels, maar stelt de partners bloot aan bewijsproblemen. Degene die niet kan aantonen dat hij een goed heeft gefinancierd, loopt het risico om voor 50% mede-eigenaar te worden van een object dat hij volledig heeft betaald.
Het opstellen van een gedetailleerde PACS-overeenkomst stelt hen in staat om deze situaties te anticiperen. Enkele punten verdienen bijzondere aandacht:
- Specificeer de keuze van het regime (scheiding of onverdeeldheid) en de redenen voor deze keuze, om ambiguïteit in geval van geschil te vermijden
- Vermeld de belangrijke goederen die vóór de PACS zijn verworven, met de eigendomspapieren
- Voorzie in de modaliteiten van bijdrage aan de gemeenschappelijke lasten, door de gekozen verdeling aan te geven (gelijk, proportioneel aan de inkomsten, of anders)
De overeenkomst laten registreren bij een notaris in plaats van bij de rechtbank biedt een extra niveau van advies. De notaris controleert de samenhang van de clausules en waarschuwt de partners voor de patrimoniale gevolgen van hun keuzes.
De PACS blijft een contract. In tegenstelling tot het huwelijk creëert het geen huwelijksregime in strikte zin. Deze flexibiliteit is een voordeel voor goed geïnformeerde partners, maar een valstrik voor degenen die ondertekenen zonder de artikelen 515-5 en volgende van het Burgerlijk Wetboek te lezen. De recente versterking van de rechtspraak over vorderingen en de opening van de gerechtelijke verdeling voor partners in een PACS maken deze lezing nuttiger dan ooit.